Dieta w nietolerancji laktozy

Nietolerancja laktozy może być wrodzona lub nabyta. Może dotyczyć zarówno dzieci, jak i osób dorosłych. Nietolerancji nie należy mylić z alergią, która jest wynikiem nieprawidłowej reakcji  układu odpornościowego. Nietolerancja jest skutkiem braku lub niedoboru enzymów, a w tym przypadku enzymu – laktazy, trawiącego cukier mleczny, czyli laktozę. Nietolerancja laktozy nie musi oznaczać całkowitej eliminacji produktów mlecznych z diety. Jest wiele sposobów na to, aby wspierać układ pokarmowy w lepszym trawieniu laktozy. Jednym z takich rozwiązań są dobrej jakości preparaty probiotyczne. Laktoza jest cukrem, który pełni funkcję odżywczą dla korzystnych bakterii jelitowych, dlatego nie należy radykalnie eliminować  jej z diety, gdy nie ma potwierdzonej nietolerancji.

Z czego wynika nietolerancja laktozy i kogo dotyczy?

W nietolerancji laktozy cukier mleczny, czyli laktoza nie jest trawiona lub jej trawienie jest niedostateczne. W zdrowej błonie jelita cienkiego jest aktywna laktaza – enzym trawiący laktozę. Brak lub niedobór laktazy może być uwarunkowany genetycznie. Całkowity brak aktywności laktazy uwarunkowany genetycznie występuje bardzo rzadko.  Ujawnia się już u noworodków po spożyciu niewielkiej ilości laktozy wraz z mlekiem matki lub mlekiem modyfikowanym. Powoduje ciężkie biegunki, odwodnienie, postępujące niedożywienie. Nieleczony niedobór laktazy zagraża życiu dziecka, dlatego wymaga wykluczenia laktozy w diecie do końca życia. W tym przypadku dieta eliminacyjna jest konieczna.

Nietolerancja laktozy u niemowląt, dzieci i dorosłych

Znacznie częściej zdarza się niedobór laktazy, czyli hipolaktazja. Niedobór laktazy może występować u niemowląt już w pierwszych miesiącach życia, wiąże się z niedojrzałością przewodu pokarmowego i niedostatecznym wydzielaniem enzymu. Występuje także u starszych dzieci i młodzieży
oraz u osób dorosłych, a z wiekiem może się nasilać. W tych przypadkach można stosować dietę z indywidualnie zróżnicowaną ilością produktów mlecznych zawierających laktozę.

Najczęściej spotykaną przyczyną nietolerancji laktozy jest wtórny niedobór laktazy wywołany działaniem czynników chorobotwórczych na błonę śluzową jelita cienkiego. Nabyty niedobór laktazy może wystąpić w każdym wieku, także u osób dorosłych i starszych. Ma charakter przejściowy, trwa od kilku tygodni do kilku miesięcy. Jest następstwem choroby pierwotnej, która spowodowała uszkodzenie lub stan zapalny jelita. Ustępuje po wyleczeniu choroby i stosowaniu diety eliminacyjnej podczas leczenia, pozwalającej na regenerację błony śluzowej jelita.

Przykładowe zawartości laktozy w produktach mlecznych

Laktozę zawiera  mleko wszystkich ssaków i przetwory mleczne oraz te produkty, do których dodawane jest mleko i jego przetwory jak np. lody.

  • w mleku krowim  4,6-4,9g/100g; kozim: 4,4g/100g; owczym 5g/100g
  • w kefirze 4,1 g/100g;
  • w jogurcie ok.5g/100g;
  • w serze białym ok. 3g/100g;
  • w serze żółtym 0,1g/100g

W mleku kobiecym laktoza wytwarzana jest w gruczole piersiowym, przez komórki wydzielnicze  z substratów pochodzących z krwi matki (glukoza, galaktoza). Jej zawartość w pokarmie jest stała
i wynosi zawsze ok. 7%. Zawartość laktozy w mleku matki nie jest zależna od tego, czy je produkty z laktozą, czy nie.

Jakie są objawy nietolerancji laktozy?

Nasilenie objawów jest zależne od ilości spożytej  laktozy. U części osób ze zdiagnozowaną nietolerancją  laktozy, przy jej umiarkowanych ilościach w diecie, objawy ze strony przewodu pokarmowego nie występują. Trawienie laktozy odbywa się w jelicie cienkim. Gdy niestrawiona laktoza przedostaje się do jelita grubego,  jest przyczyną takich dolegliwości jak: dyskomfort w jamie brzusznej, skurcze żołądka, wzdęcia, gazy, biegunki i wymioty. Tego typu objawy mogą być skutkiem innych problemów związanych z toczącymi się stanami zapalnymi jelit, z celiakią czy nadwrażliwym jelitem, dlatego konieczna jest prawidłowa diagnostyka.

Zobacz także: Jak łagodzić objawy biegunki?

Diagnoza nietolerancji laktozy: czasowa eliminacja, testy, badania genetyczne

Podstawowym ‘testem’ jest wprowadzenie bezlaktozowej diety eliminacyjnej przez 2 tygodnie. Jeżeli w tym czasie nastąpi poprawa, można ponownie wprowadzić do diety produkty mleczne i obserwować, czy dojdzie do nawrotu choroby. Sprawdzoną metodą stosowaną w klinikach są testy oddechowe badające stężenie wodoru w wydychanym powietrzu. Pacjentowi podaje się doustnie, na czczo, standardową dawkę laktozy. W przypadku niskiej zawartości enzymu laktoza przechodzi przez jelito nie w pełni strawiona, ulega fermentacji bakteryjnej, czego skutkiem jest pojawienie się wysokiego stężenia wodoru w wydychanym powietrzu. Wzrost tego poziomu powyżej 20 ppm względem wartości wyjściowej po dwóch godzinach od podania laktozy wskazuje na jej nietolerancję.

U małych dzieci dobrze sprawdza się badanie pH stolca. U dzieci z wodnistą biegunką spadek poziomu pH poniżej fizjologicznej granicy jest wskaźnikiem upośledzenia trawienia i wchłaniania nie tylko laktozy, ale także innych węglowodanów jak np. fruktozy.

Niezależnie od wieku można wykonać badanie genetyczne. Materiałem badanym jest krew lub wymaz z błony śluzowej wewnętrznej powierzchni policzka. To badanie pozwala stwierdzić genetyczną predyspozycję do nietolerancji laktozy.

Praktyczne wskazówki dietetyczne dla osób z niedoborem laktazy

  • Przy wrodzonym braku enzymu – laktazy, należy całkowicie wyeliminować z diety produkty z laktozą. Obecnie nie ma problemu z zakupem produktów bezlaktozowych.
  • Przy niedoborze laktazy, zaleca się pić mleko w małych ilościach, rozłożonych na kilka porcji w ciągu dnia (do ilości, która nie wywołuje dolegliwości).
  • Spożywanie mleka w połączeniu z innymi produktami, które długo przebywają w przewodzie pokarmowym, wydłuża czas działania laktazy na cukier mleczny, co sprzyja lepszemu trawieniu.
  • Przed spożyciem mleka można przyjmować preparat zawierający naturalny enzym – laktazę.
  • Część lub całość mleka można zastąpić jogurtem, kefirem lub maślanką zawierającymi żywe kultury bakterii. Bakterie te produkują laktazę, która częściowo rozkłada w przewodzie pokarmowym laktozę. Dotyczy to jednak wyłącznie produktów z żywymi kulturami bakterii. Najlepiej jest spożywać je razem z innymi produktami, np. z kanapką, z musli czy z ziemniakami, w celu zneutralizowania kwaśnego odczynu soku żołądkowego, który niszczy żywe bakterie.
  • Gęsta konsystencja jogurtów powoduje przedłużenie czasu ich przejścia przez przewód pokarmowy i w ten sposób wpływa na dłuższy kontakt z laktazą.
  • Stosowanie preparatów probiotycznych zawierających dużą populację żywych bakterii kwasu mlekowego sprzyja trawieniu i utrzymaniu prawidłowych proporcji dobrych bakterii jelitowych. Przy zaburzonym trawieniu cukrów takich jak laktoza czy fruktoza, łatwiej jest o nadmiar patogennej flory jelitowej.

Zobacz także: Vivomixx – wszystko o probiotycznym suplemencie diety

 

Źródła

Dieta dla osób dorosłych z nietolerancją laktozy, A. Cichocka, IŻiŻ, mp.pl, 2016 (3)

Nietolerancja laktozy – zalecenia dietetyczne, D. Włodarek, D. Głąbska, SGGW, Medical Tribune, 2014 (10)

Tabele składu i wartości odżywczej żywności, H. Kunachowicz i wsp. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2005.

Laktoza w diecie dziecka poprawia skład jego flory bakteryjnej, E. Likowska, Puls Medycyny, 2018