Jak atakuje rak jelita grubego? Poznaj czynniki, możliwe objawy i kontroluj się zawczasu




Rak jelita grubego to nowotwór złośliwy, który w większości przypadków powstaje z polipów tworzących się na wewnętrznych ścianach jelita grubego. Przemiana polipa w nowotwór trwa około 10 lat. Jest to drugi najczęściej występujący nowotwór w Europie. W prewencji najważniejsza jest zdrowa dieta i codzienna aktywność fizyczna – rak jelita grubego lubi atakować osoby otyłe, bez względu na płeć. Ryzyko zachorowania wzrasta po 50-tym r.ż., dlatego niezbędnym elementem profilaktyki w tym wieku jest kolonoskopia – badanie całego jelita, aby wykryć jak najwcześniej zmiany nowotworowe.

Jakie są objawy i przyczyny raka jelita grubego?

Rak jelita grubego rozwija się długo nie dając żadnych sygnałów. Nierzadko, osoby z rozpoznanym już rakiem jelita grubego nie odczuwały wcześniej żadnych objawów choroby. Jednym z częstszych symptomów jest obecność krwi w/na stolcu i objawy związanej z tym niedokrwistości z niedoboru żelaza (łatwe męczenie się, osłabienie). U około 76% chorych krwawienie ma charakter utajony, stąd trudność w zauważeniu krwawienia.

Diagnozowanie raka jelita grubego – na początku możesz działać samodzielnie

Testy na obecność w kale krwi utajonej, które można kupić w aptece, są zalecane w wielu krajach do samodzielnego wykonania w warunkach domowych. Powinny być wykonywane systematycznie co rok lub dwa lata, zwłaszcza u osób po skończonym 50-tym roku życia i z predyspozycją w postaci stanów zapalnych układu pokarmowego oraz rodzinną historią nowotworową. Także osoby otyłe,
z siedzącym trybem życia, nadużywające alkoholu i palące są bardziej narażone na wystąpienie u nich choroby nowotworowej jelita grubego. Obecność krwi w kale nigdy nie jest objawem prawidłowym, ale nie zawsze musi wskazywać na nowotwór. Może także świadczyć m.in. o wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego czy chorobie Leśniowskiego – Crohna. U osób cierpiących na te choroby oraz we wszelkich długotrwałych stanach zapalnych w obrębie układu pokarmowego dochodzi do dysplazji (zmian cytologicznych) błony śluzowej, która z biegiem lat może zmienić się w raka.

Jaka dieta sprzyja zachorowaniu na raka jelita grubego?

Z badań epidemiologicznych wiadomo, że dieta ubogobłonnikowa, bogatotłuszczowa, z nadmiarem czerwonego mięsa, wysokokaloryczna i uboga w wapń oraz nadużywanie alkoholu sprzyja nowotworom jelita grubego. Rak jelita grubego od lat znajduje się w pierwszej trójce wśród przyczyn zgonów na nowotwory złośliwe w Polsce. Należy do nowotworów dietozależnych. Odpowiedni sposób żywienia może zminimalizować ryzyko lub spowolnić rozwój choroby. Coraz częściej lekarze zwracają uwagę, że nadużywanie niesteroidowych leków przeciwzapalnych może przyczyniać się do rozwoju raka jelita grubego.

Jaki mamy wpływ na zapobieganie nowotworom jelita grubego?

Musimy zadbać o źródła błonnika w diecie. Naturalne źródła błonnika to pełnoziarniste produkty zbożowe (pieczywo razowe, ryż brązowy, grube kasze) oraz warzywa i owoce. Błonnik zwiększa masę stolca, wiąże potencjalne kancerogeny w świetle przewodu pokarmowego, obniża pH treści jelitowej i korzystnie wpływa na mikroflorę jelitową. Metabolity błonnika pokarmowego mają istotne znaczenie w utrzymaniu równowagi między procesami zachodzącymi w komórkach nabłonka jelita grubego, co zapobiega ich transformacji do komórek nowotworowych. Jednym z nich jest kwas masłowy, który zmniejsza wytwarzanie prozapalnych białek. Warzywa są bogatym źródłem błonnika, witamin antyoksydacyjnych C i E oraz kwasu foliowego. Kwas foliowy jest niezbędny do utrzymywania stabilności DNA. Wzbogacenie diety w kwas foliowy jest istotnym elementem prewencji raka jelita grubego, również u osób cierpiących na wrzodziejące zapalenie jelita grubego, u których ta witamina redukuje zwiększone ryzyko rozwoju nowotworu. Źródła kwasu foliowego to zielone warzywa (szpinak, brukselka, szparagi, jarmuż, sałata), papryka, banany, pomarańcze, jaja, a w pewnym stopniu również pełnoziarniste produkty zbożowe.

Wśród ważnych mikroelementów koniecznych w dobrze zbilansowanej diecie wymienia się selen, pełniący rolę antyoksydacyjną i wzmacniającą odporność komórkową. Selen ma zdolność blokowania syntezy DNA w komórkach nowotworowych. Zwiększone wchłanianie selenu z przewodu pokarmowego i intensyfikacja jego działania następuje przy przyjmowaniu go wraz z witaminami antyoksydacyjnymi (A, C, E) i cynkiem. Dobrymi źródłami selenu są ryby morskie i owoce morza, żółtka jaja, rośliny strączkowe, orzechy brazylijskie, kiełki pszenicy, pełnoziarniste produkty zbożowe, cebula i czosnek oraz podroby.

Inne składniki żywności wykazujące potencjalnie korzystny wpływ na profilaktykę raka jelita grubego to różnego typu związki antyoksydacyjne z grupy polifenoli zawarte w owocach jagodowych, aronii, winogronach, warzywach kapustnych, roślinach strączkowych.

Wyższe stężenie witaminy D w surowicy krwi wiąże się z mniejszym ryzykiem zachorowania na raka jelita grubego, ponieważ wykazuje hamujący wpływ na rozwój procesu nowotworowego. Wapń ogranicza wzrost zmienionych komórek jelita grubego i zwiększa ich wydalanie. Wapń ściśle współpracuje z witaminą D, konieczne jest więc jednoczesne dostarczanie odpowiednich ilości obydwu tych składników. Wapń znajdziemy w produktach mlecznych, ale spore jego ilości zawierają też ryby zjadane z ośćmi (sardynki, szprotki), migdały, mak i warzywa kapustne.

Witaminę D3 trudno jest uzyskać tylko z dietą, dlatego wskazana jest regularna suplementacja, po uprzednim zbadaniu jej aktualnego poziomu we krwi.
Konieczne jest ograniczenie spożywania czerwonego mięsa i wędlin, które jak wykazało wiele badań korelują z wyższą zapadalnością na nowotwory jelita grubego. Do przetworów mięsnych podczas peklowania dodawane są azotany i azotyny, dzięki którym mięso uzyskuje czerwony kolor i jednocześnie jest konserwowane. Związki te reagują ze składnikami mięsa, tworząc rakotwórcze nitrozoaminy. Codzienne spożywanie 50 gramów mięsa przetworzonego (np. 2 duże plastry szynki wędzonej) zwiększa ryzyko zachorowania na raka jelita grubego o 18%. Obróbka termiczna mięsa w wysokiej temperaturze lub w bezpośrednim kontakcie z płomieniem (pieczenie na ruszcie) lub gorącą płytą grzejną (grillem, patelnią) powoduje powstawanie rakotwórczych substancji chemicznych. Im bardziej spieczona powierzchnia mięsa, tym więcej szkodliwych karcinogenów w potrawie.
Światowa Fundacja Badań nad Rakiem (WCRF, World Cancer Research Found) zaleca, aby nie przekraczać ilości 500 gramów czerwonego mięsa na tydzień. Równie ważne jest to, aby było w jak najmniejszym stopniu przetworzone, czyli najlepiej gotowane, duszone bez obsmażania albo pieczone w folii lub naczyniu żaroodpornym.

Bardzo ważne w profilaktyce raka jest wykonanie badania całego jelita grubego czyli kolonoskopii. Celem badania jest uchwycenie wszystkich zmian na powierzchni błony śluzowej wyściełającej jelito grube.

Ważna rola probiotyków we wspomaganiu leczenia nowotworów jelita grubego

Wykazano już w wielu badaniach, że typowa tak zwana „zachodnia” dieta, bogata w tłuszcze nasycone i cukier bardzo szybko prowadzi do ilościowych i jakościowych zmian w składzie mikroflory jelitowej. U osób z nowotworami jelita grubego obserwuje się znaczne zaburzenia mikroflory jelitowej, która odgrywa ważną rolę w rozwoju tej choroby. Mikroflora jelitowa odpowiadając za fermentację niestrawionych składników pokarmu, może być czynnikiem warunkującym progresję nowotworu, powstawanie przerzutów i odpowiedź na leczenie. Prawidłowa, to znaczy różnorodna i niepatogenna flora jelitowa, sprzyja prawidłowemu metabolizmowi. Dysbioza, czyli zaburzenia jakościowe, ilościowe i funkcjonalne dotyczące mikroorganizmów jelitowych, zaburzają metabolizm
i mogą prowadzić do rozwoju wielu chorób zapalnych o podłożu metabolicznym i immunologicznym.

Probiotyki a leczenie nowotworów – co mówią badania?

Udział mikroflory jelitowej w rozwoju stanów nowotworowych gdy dochodzi do chronicznego stanu zapalnego w jelicie grubym potwierdzają badania. W badaniu na modelu zwierzęcym z rakiem jelita grubego, z udziałem oryginalnej formuły probiotycznej autorstwa profesora Claudio de Simone (B. longum, B. infantis, B. breve, L. acidophilus, L. casei, L. delbrueckii ssp. bulgaricus, L. plantarum, Streptococcus salivarius ssp. Thermophilus) wykazano działanie osłabiające wiele parametrów stanu zapalnego w jelicie grubym oraz spowalniające sam proces nowotworowy. Składnik diety CLA (conjugated linoleic acid), czyli kwas linolowy o wiązaniach sprzężonych, występujący naturalnie w niewielkich ilościach w produktach mlecznych, ma wykazane już latach 70-tych antynowotworowe działanie. Gdy porównano wpływ formuły probiotycznej De Simone i CLA na myszy w ostrej fazie nowotworu jelita grubego, w obu przypadkach następowało łagodzenie stanu chorobowego poprzez hamowanie mediatorów zapalnych. Jednak działanie formuły probiotycznej wykazywało szersze spektrum działania na mechanizmy naprawcze takie jak limfocyty regulatorowe kontrolujące utrzymanie równowagi immunologicznej organizmu. Formuła probiotyczna De Simone może tym samym pełnić rolę prewencyjną u osób z długotrwałym wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego.
Obiecująco wyglądają wyniki badania z udziałem dzieci z nowotworem jelita grubego, które dostawały tą samą formułę. Roczne, kontrolowane placebo badanie wykazało korzystny wpływ tej wysoce skoncentrowanej mieszaniny probiotycznej na zapoczątkowanie i utrzymanie remisji choroby nowotworowej. Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na fakt, że u pacjentów z popromiennym zapaleniem jelit, którzy byli poddawani radioterapii i przyjmowali wyżej wymienioną formułę probiotyczną De Simone następowała wyraźna poprawa czyli łagodzenie takich objawów jak nudności, wymioty, ból brzucha czy biegunka. Jest to jedyna formuła probiotyczna rekomendowana w tym schorzeniu przez zespół międzynarodowych ekspertów.

Źródła:

  1. Am J Physiol Gastrointest Liver Physiol. Published: September 8, 2011, C. De Simone at all. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/21903764
  2. PLOS ONE, Published: April 12, 2012, J. Bassaganya-Riera at all. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0034676
  3. Am J Gastroenterol. 2009 Feb;104(2):437-43, Miele E at all. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19174792
  4. Polska Unia Onkologii, www.puo.pl/badania-profilaktyczne/rak-jelita-grubego
  5. Gawęcki J (red.), Żywienie człowieka. Podstawy nauki o żywieniu, wyd. PWN, Warszawa 2010
  6. A.Olejnik i wsp., Rola naturalnych składników diety w chemoprewencji nowotworów jelita grubego, Postępy Hig Med Dośw, 2010
  7. Krajowy Rejestr Nowotworów, onkologia.org.pl
  8. Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej, IŻŻ, www.ncez.pl/choroba-a-dieta/nowotwory/spozycie-miesa-a-ryzyko-nowotworow