Nieszczelne jelita – co się kryje za tym terminem?




Gdy dochodzi do długotrwałego rozszczelnienia ścisłych połączeń pomiędzy komórkami nabłonka jelita cienkiego, mamy do czynienia ze zjawiskiem określanym jako syndrom (zespół) nieszczelnego jelita (ang. leaky gut syndrome). Cząstka o nazwie zonulina, odkryta w 2000 r przez Dr. Fasano jest naturalnie występującym w naszym organizmie enzymem rozkładającym białka, który jest wykorzystywany w komórkach nabłonka jelita cienkiego kiedy dochodzi do zakażenia. Zonulina działa w sposób analogiczny do toksyny produkowanej przez bakterię wywołującą cholerę. Jednak niepożądanym skutkiem długotrwałego działania zonuliny jest rozszczelnienie śluzówki jelita i stworzenie warunków do przenikania do krwi substancji niepożądanych.

Nieszczelne jelita – dlaczego dochodzi do przepuszczalności jelitowej?

Komórki błony śluzowej wyściełającej jelito cienkie odpowiadają za główne trawienie i wchłanianie tego, co zjadamy każdego dnia. Od strony światła jelita ich powierzchnię pokrywają mikrokosmki, które zwiększają pojemność absorpcyjną jelita 30-krotnie. Olbrzymia powierzchnia błony śluzowej jelita cienkiego stanowi również potencjalnie szerokie wrota dla patogenów, czyli bakterii, wirusów, pasożytów. Dzięki ścisłym połączeniom pomiędzy komórkami nabłonka jelita cienkiego (ang. tight junctions) oraz warstwie śluzu, którym jest pokryty, bariera jelitowa utrzymywana jest w stanie równowagi, a to jakie składniki przedostaną się przez nią jest ściśle regulowane. Zjawisko rozszczelnienia ścisłych połączeń pomiędzy komórkami nabłonka jelitowego znane jest lekarzom od dawna, ponieważ zachodzi jako objaw w przypadku wielu chorób, np. podczas zakażeń bakteryjnych, przy wystąpieniu sepsy, czy podczas długotrwałego stosowania środków przeciwbólowych w leczeniu takich chorób jak np. reumatoidalne zapalenie stawów.

Szczelność błony jelitowej jest zmienna

Tak więc ścisłe połączenia pomiędzy komórkami jelita to dynamiczne struktury, które mogą rozluźniać się pod wpływem pewnych czynników a po pewnym czasie ścieśniają się z powrotem. Jednak, gdy dochodzi do długotrwałego rozszczelnienia ścisłych połączeń pomiędzy komórkami nabłonka jelita, mamy wtedy do czynienia ze zjawiskiem określanym jako syndrom (zespół) nieszczelnego jelita (ang. leaky gut syndrome). Tak się dzieje w przypadku celiakii, czyli choroby genetycznej o charakterze autoimmunologicznym (spowodowanej przez niewłaściwą reakcję odpornościową organizmu przeciw własnym tkankom) związaną z nietolerancją glutenu. U tych osób spożywany gluten niszczy śluzówkę jelitową.

Nieszczelne jelita leżą u podłoża wielu chorób

Okazało się, że nieszczelne  jelito jest bardziej powszechnym problemem. Może przyczyniać się do rozwoju stanów zapalnych w całym organizmie, nadwrażliwości pokarmowych (w tym nieceliakalnej nadwrażliwości na gluten), alergii i chorób autoimmunizacyjnych. Więcej w artykule: Prawidłowa mikrobiota: czy nasze zdrowie rzeczywiście ma początek w jelitach?

W przypadku długotrwałej nieszczelności  jelitowej do krwioobiegu mogą przedostawać się większe elementy (np. niestrawione do końca białka), których nasz organizm nie nauczył się tolerować, ponieważ w normalnych warunkach nie przedostałyby się przez barierę jelitową. Wobec tego traktowane są jak „obcy” i mogą powodować nadwrażliwe reakcje układu immunologicznego.
W konsekwencji dochodzi do stanu zapalnego całego organizmu, wątroba zostaje przeciążona,a układ immunologiczny osłabiony.

nieszczelne jelita

Jakie czynniki wpływają na rozszczelnienie bariery jelitowej?

Na podwyższoną produkcję zonuliny mogą wpływać takie czynniki jak:

  • infekcje bakteryjne,
  • toksyny,
  • niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ),
  • dysbioza, czyli brak równowagi między korzystnymi
    i szkodliwymi bakteriami jelitowymi,
  • antybiotyki,
  • przewlekły stres,
  • radio- i chemioterapia,
  • składniki pokarmowe, w szczególności etanol (alkohol) i gluten. Gliadyny (białka glutenowe) aktywują jelitowe receptory zonuliny niezależnie od genetycznych predyspozycji do wzmożonej  reakcji autoimmunologicznej (zarówno u osób zdrowych, jak i chorych na celiakię).

Jak diagnozuje się nieszczelne jelita?

W kilku sieciach laboratoriów w Polsce można wykonać „pakiet zdrowe jelita”, w skład którego wchodzi badanie poziomu zonuliny i kalprotektyny.  Badanie wykonuje się z próbki kału. Podwyższony poziom zonuliny będzie pozwalał  na ocenę szczelności śluzówki jelita. Wynik takiej analizy pozwoli lepiej dobrać składniki diety, w tym suplementacji  (bakterie probiotyczne) podczas leczenia żywieniowego. Stężenie kalprotektyny wzrasta w przypadku zmian zapalnych lub nowotworowych. Jeżeli poziom tego markera przekroczy prawidłowe wartości, jest bezwzględnym wskazaniem do wizyty u lekarza specjalisty.

Test buraczany  sprawdzianem cieknącego jelita?

Jednym z najbardziej popularnych testów oceniających szczelność bariery jelitowej jest tzw. test buraczany. Można go wykonać w domu i polega na spożyciu świeżego soku z czerwonego buraka i po kilku godzinach należy obserwować kolor wydalanego moczu. Pojawienie się czerwonego zabarwienia moczu ma świadczyć o zwiększeniu przesiąkliwości bariery jelitowej. Przyczyną czerwonego zabarwienia moczu w następstwie spożycia buraka jest barwnik betanina. Barwnik ten wchłania się aktywnie w jelicie cienkim, a po wchłonięciu nie podlega już dalszym przemianom. Na barwę moczu ma wpływ wiele czynników takich jak jego zmienne pH, obecność jonów metali, m.in. żelaza czy stopień nawodnienia organizmu – im większe jest zagęszczenie moczu, tym większa koncentracja barwnika i tym większe prawdopodobieństwo, że mocz będzie czerwony. Jeżeli w diecie w czasie poprzedzającym wykonanie testu buraczanego były źródła witaminy C czy szczawiany (występujące m.in. w szpinaku, orzechach, kawie, kakao, herbacie) to będą miały wpływ na bardziej intensywny kolor moczu.

Ze względu na różnorodność czynników wpływających na barwę moczu wynik testu buraczanego nie posiada żadnej wartości diagnostycznej i nie może być stosowany w celu oceny przepuszczalności bariery jelita cienkiego.

Autor: Jadwiga Przybyłowska, dietetyk

 

Bibliografia:

Food forum 6/2016, Diagnostyka zespołu jelita przesiąkliwego, Ł. Sieńczewski

www.mp.pl/gastrologia/wytyczne/109581,choroby-jelita-cienkiego-i-jelita-grubego

Jelito cienkie, jelito grube, trzustka. Elsevier Urban & Partner, 2012

Zonulin, a newly discovered modulator of intestinal permeability, and its expression in coeliac disease, Fasano A at al. April 29, 2000, https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(00)02169-3/fulltext